ABD ile İran arasındaki görüşmelerin ardından Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasının sağlandığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın varlığını onayladı. Ancak, bu anlaşmaya ne ölçüde uyulacağı, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği, şimdiden merak edilen bir konu haline geldi. 1979 devriminden önce oldukça yakın dost olan İran ve ABD arasındaki ilişkilerin nasıl bu noktaya geldiğini merak ediyor musunuz? Tahran ile Washington arasında yaşanan bu süreçteki 7 kritik kırılma noktası nedir?

ABD ve İran ilişkilerinin tarihindeki en önemli dönüm noktası “1979 devrimi” olmuştur. Devrimden önce, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetimindeki İran, ABD ile o denli sıkı bir ilişki içindeydi ki, o dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşinin yanındayken Tahran’a gitmişti. Ancak bu yakın dostluğun düşmanlığa dönüşmesi uzun sürmedi. 1979 yılında Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti kuruldu ve o noktadan itibaren ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. İlişkiler bu gelişmeyle birlikte o kadar kötüleşti ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında saydı.

Günümüzdeki pek çok sorunun kökenleri 1953 yılında İran’da gerçekleştirilen ABD ve İngiltere destekli darbe girişimine dayanmaktadır. İran, zengin petrol rezervleri ile sanayileşmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için kritik bir ülke konumundaydı. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tekel sahibiydi ve İran halkının bu konudaki görüşleri Londra açısından fazla önemli değildi. Ancak, bu durum 28 Nisan 1951 tarihinde Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi menfaatleri doğrultusunda kullanmasına karşıydı ve göreve geldiği andan itibaren İngiliz petrol altyapısını millileştirme adımlarını attı.

İngiltere, Musaddık’ın bu hamlesine karşı sert bir yanıt verme kararı aldı. İran Başbakanı ile ortak bir çözüm bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planlaması ve uygulaması için ikna etti. Kısa bir süre sonra Musaddık’a karşı bir darbe girişimi için ilk adımlar atıldı, ancak bu ilk deneme başarısız oldu ve Şah, öfkeli gösteriler karşısında İran’ı terk etmek zorunda kaldı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık kısmını 25 yıllığına devretmeyi kabul etti. Bu gelişmeler sonrasında İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında, petrol zengini bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD yanındaki varlığı, Washington’un enerji kaynaklarını güçlendirecek ve Sovyetlerin Orta Doğu’ya girmesini engelleyecek bir etken olacaktı.